Khi áp lực và cơ hội đan xen, báo địa phương phải làm gì để tồn tại?

Sự kiện sáp nhập hành chính đã đặt TP.HCM trước yêu cầu tái cấu trúc toàn bộ hệ thống truyền thông. Trong đó, quyết định của Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM về việc giải thể hai tờ báo Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, chuyển giao nhân sự, chức năng, nhiệm vụ cho Báo Sài Gòn Giải Phóng (SGGP) được xem là dấu mốc quan trọng.

Ông Nguyễn Khắc Văn, Quyền Tổng Biên tập Báo SGGP, chia sẻ: "Chúng tôi là cơ quan báo chí tự chủ toàn bộ, nên việc tiếp nhận chỉ dừng lại ở 32 nhân sự phù hợp. Về tài chính, mọi thứ được đưa về mức 0 để đảm bảo minh bạch; tài sản sẽ được rà soát kỹ, xác định nhu cầu thật sự trước khi đưa vào sử dụng".

Sau hơn một tháng triển khai, SGGP đã củng cố mô hình tòa soạn hội tụ – trung tâm vận hành của cơ quan báo chí hiện đại. Mô hình này tích hợp báo in, báo điện tử và nền tảng số, hình thành hệ sinh thái truyền thông thống nhất.

Hiện 90% phóng viên tác nghiệp đa phương tiện, 100% biên tập viên sử dụng toà soạn không giấy, ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn để dự báo xu hướng và nhu cầu thông tin.

Hai trụ sở cũ của Báo Bình Dương và Báo Bà Rịa – Vũng Tàu được chuyển đổi thành “điểm cầu thông tin”, mở rộng mạng lưới cộng tác viên và nâng cao khả năng bao phủ khu vực Đông Nam Bộ – vùng kinh tế năng động bậc nhất cả nước.

Ông Nguyễn Khắc Văn cho rằng: "Năm mươi năm phát triển là một hành trình dài, nhưng trước yêu cầu mới của thời đại, SGGP vẫn phải nỗ lực gấp nhiều lần để không tụt lại. Làm báo hôm nay không chỉ là đưa tin nhanh, mà còn phải phản ánh đúng tầm vóc của một đô thị sôi động nhất cả nước – vừa sâu sát đời sống, vừa bắt nhịp hơi thở đổi mới và phát triển".

Nếu không đầu tư vào con người, mọi chiến lược số chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Theo bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), chuyển động ở TP.HCM cũng là hình ảnh của xu hướng tái cấu trúc báo chí trên cả nước.

"Nếu không nhanh chóng đổi mới mô hình tổ chức, cách làm nội dung và cách tiếp cận công chúng, báo chí địa phương sẽ khó duy trì sức sống và vai trò định hướng dư luận", bà Thảo nhận định.

Thực tế, nhiều cơ quan báo chí địa phương vẫn duy trì mô hình truyền thống, tách biệt giữa báo in, phát thanh, truyền hình, điện tử, khiến bộ máy cồng kềnh và thiếu linh hoạt. Giải pháp, theo bà Thảo, là hội tụ truyền thông – hợp nhất các loại hình về một tòa soạn chung, sản xuất nội dung đa nền tảng, vận hành tinh gọn và hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, việc tự chủ tài chính được xem là điều kiện sống còn. Khi chủ động được nguồn lực, cơ quan báo chí vừa đảm bảo nhiệm vụ chính trị, vừa mở rộng hoạt động dịch vụ, quảng cáo, hợp tác sản xuất.

"Cơ chế tự chủ giúp các cơ quan báo chí năng động hơn, biết khai thác giá trị từ chính nội dung của mình", bà Thảo nhấn mạnh.

Về nội dung, báo chí địa phương cần chuyển từ tư duy “công báo” sang tư duy “phục vụ công chúng” – lấy độc giả làm trung tâm. Sản phẩm báo chí phải phong phú hơn: từ bản tin nhanh, video ngắn, podcast, talkshow đến phóng sự điều tra, nội dung văn hóa – thể thao – giải trí.

Đặc biệt, bản sắc địa phương – văn hóa, lịch sử, con người – chính là “chìa khóa” để khẳng định vị thế riêng giữa dòng chảy thông tin hiện đại. "Giữ được bản sắc ấy trong khi đổi mới chính là thách thức lớn nhất nhưng cũng là cơ hội để báo chí địa phương khẳng định mình", bà Thảo nói.

Chuyển đổi số được xem là “cuộc cách mạng thứ hai” của báo chí. Việc ứng dụng AI và Big Data giúp nhà báo hiểu rõ hơn độc giả, tối ưu hóa phân phối nội dung và nâng cao hiệu quả tác nghiệp.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế con người. Báo chí địa phương cần đội ngũ nhà báo đa năng – vừa viết, quay, dựng, thiết kế đồ họa, vừa làm chủ nền tảng số.

Họ cần được bồi dưỡng kỹ năng báo chí dữ liệu, báo chí giải pháp, báo chí điều tra, đồng thời nâng cao năng lực ngoại ngữ, CNTT để hội nhập quốc tế.

"Phải có cơ chế đãi ngộ linh hoạt để thu hút và giữ chân nhân lực giỏi, kể cả cộng tác viên ngoài biên chế. Nếu không đầu tư vào con người, mọi chiến lược số chỉ dừng ở khẩu hiệu", bà Thảo khuyến nghị.

Pháp luật phải thay đổi để không trở thành rào cản, mà là động lực

Theo bà thảo, ở tầm chính sách, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang sửa đổi, bổ sung Luật Báo chí, tập trung vào các vấn đề cốt lõi như liên kết nội dung, mô hình tổ chức, cơ chế tự chủ, giải pháp quản lý trong môi trường truyền thông số.

"Báo chí không thể đứng yên khi xã hội đã chuyển mình sang môi trường số. Pháp luật phải thay đổi để không trở thành rào cản, mà là động lực cho sự phát triển", bà Thảo nhấn mạnh.

Song song đó, Bộ cũng rà soát quy định về định mức, nhuận bút, vị trí việc làm, và triển khai đánh giá, xếp hạng chỉ số chuyển đổi số, cùng với việc nghiên cứu cơ chế “dán nhãn AI” – bảo đảm ứng dụng công nghệ trong báo chí được minh bạch và có trách nhiệm.

Bộ còn chú trọng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý và phóng viên địa phương, cập nhật xu hướng truyền thông mới; đồng thời đẩy mạnh phân cấp quản lý hành chính, giúp địa phương chủ động hơn trong cấp phép và hoạt động, nhưng vẫn giữ kỷ cương qua thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

"Cải cách thể chế, hỗ trợ chuyển đổi số và phát triển nhân lực không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là cách để tạo sinh khí mới cho báo chí địa phương – giúp họ vừa giữ được bản sắc, vừa bắt nhịp với thời đại", bà Đặng Thị Phương Thảo khẳng định.

Sự sáp nhập hành chính mở rộng TP.HCM không chỉ là thay đổi ranh giới quản lý mà còn là phép thử cho năng lực thích ứng của hệ thống truyền thông địa phương.

Từ câu chuyện Báo SGGP và những định hướng từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, có thể thấy tương lai của báo chí địa phương nằm ở ba chữ: hội tụ – tự chủ – bản sắc.

Khi các cơ quan báo chí biết kết hợp sức mạnh của công nghệ, con người và thể chế, họ không chỉ tồn tại, mà còn có thể trở thành nguồn lực truyền thông mới, góp phần định hình diện mạo của những đô thị đang không ngừng lớn lên.